Bình Định: Võ cổ truyền và nghệ thuật đọc chiếc ghế trống

Hook

Một buổi sáng cuối năm, tôi đứng ở sân sau một ngôi nhà cổ tại An Nhơn, Bình Định. Trên bức tường rêu phong treo một cây roi mây đã ngả màu, phía dưới là chiếc chiếu cói vẫn trải nhưng không ai ngồi. Chủ nhà là một võ sư ngoài 70 tuổi, người đã dành gần sáu thập kỷ để giữ gìn một lối đánh của dòng họ mình. Ông rót trà, chỉ vào khoảng sân trống và nói: “Hồi trước, giờ này đã có bốn năm đứa trẻ xếp hàng tập quyền rồi. Bây giờ, người ta đi tập gym, tập MMA, học võ online. Tôi không trách tụi nhỏ, tôi chỉ trách mình không kịp đọc những gì đang đổi thay.”

“Chiếc ghế trống không bao giờ nói dối — nó chỉ phơi bày điều chúng ta không muốn nghe.” Tôi đã viết câu này nhiều lần khi ngồi ở hàng ghế bình luận thể thao, nhưng đến sáng hôm đó, câu ấy mới thật sự chạm vào tôi. Chiếc chiếu trống ở An Nhơn không đơn thuần là chuyện một lớp võ đông người hay vắng người. Nó là một dấu hiệu cấu trúc. Nó giống cách tôi nhìn thấy một hàng ghế trống trong phòng họp của Liên đoàn bóng đá Đông Nam Á cách đây tám năm, hay cách tôi nghe một cái tên bị đọc sai ba lần trên sóng truyền hình World Cup. Khi một nền văn hóa võ thuật bắt đầu không còn người học trò nào ngồi xuống chiếc chiếu, hệ thống thể thao thường trả lời bằng những con số huy chương, những bài quảng bá du lịch hay những kỳ liên hoan có phần lộng lẫy. Nhưng chiếc ghế trống không nói dối.

Bối cảnh

Bình Định được mệnh danh là “đất võ” của Việt Nam. Vùng đất này từng sản sinh ra những dòng võ gia truyền nổi tiếng với các bài quyền, đòn chân và cách thức truyền dạy gắn liền với đời sống nông nghiệp, với những ngọn roi mây, những miếng đánh ứng dụng vào việc chống giặc, bảo vệ làng xã. Trong nhiều thập kỷ, hình ảnh võ sư Bình Định xuất hiện trong các lễ hội, các giải võ cổ truyền, các chương trình giao lưu văn hóa. Nhưng ở các sới vật, sàn đấu và hệ thống thi đấu thể thao hiện đại, câu hỏi lớn không phải là di sản có đẹp hay không. Câu hỏi nằm ở khả năng di sản đó có thể tiếp tục thở trong một hệ thống đo lường bằng chỉ số, bảng điểm và thứ hạng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở cả Thái Lan, Hàn Quốc và Việt Nam trong hơn ba mươi năm, tôi nhận thấy một sự tương đồng đến đáng ngại: khi một môn võ truyền thống bước vào đấu trường thể thao hiện đại, người ta thường cố gắng “hiện đại hóa” nó bằng cách tiêu chuẩn hóa kỹ thuật thành các động tác chấm điểm. Thái Lan đã làm với Muay Thái, Hàn Quốc đã làm với Taekwondo, và Việt Nam đang làm với võ cổ truyền Bình Định. Nhưng ở mỗi nơi, quá trình ấy đều để lại những vết cắt: có những kỹ thuật ra đời từ chiến đấu thực tế bị biến thành hình thức; có những đòn thế đòi hỏi khoảng cách và cảm giác linh hoạt trở nên cứng nhắc khi bị đóng khung vào một biểu mẫu thi đấu.

Tôi nhớ lần đầu tiên đứng ở một sân khấu biểu diễn võ cổ truyền tại một sự kiện thể thao lớn. Khán giả vỗ tay khi nhìn thấy các võ sinh quay người, bật nhảy và hô lớn. Trên màn hình, biểu đồ điểm nhấp nháy: kỹ thuật, tốc độ, biên độ động tác. Bên dưới sân khấu, một võ sư già lắc đầu. Ông bảo tôi: “Tôi dạy đòn đánh là để sống, nhưng họ muốn xem tôi nhảy cho đẹp.” Câu nói ấy vang vọng trong tôi khi tôi viết bài phân tích này. Không phải vì biểu diễn là xấu, mà vì khi hệ thống thể thao đặt mục tiêu làm đẹp thay cho mục tiêu đánh trúng, nó vô tình đẩy di sản vào quỹ đạo của trò diễn.

Phân tích

Võ cổ truyền Bình Định có một nền tảng kỹ thuật phong phú: hệ thống bộ pháp di chuyển, các đòn tay, đòn chân, khóa gỡ và những miếng võ mang tính thực dụng. Vấn đề là những kỹ thuật đó không thể hiện hết qua một bài quyền định sẵn. Người tập võ xưa phải đọc được thời điểm, khoảng cách và ý đồ của đối thủ. Điều đó cũng giống như một tiền vệ phải đọc được nhịp độ trận đấu trước khi nhận bóng, hoặc một võ sĩ Muay Thái phải cảm nhận được sải chân của đối phương trước khi ra đòn. Khi tôi xem một bài quyền được trình diễn trên thảm đỏ hay trên sân khấu liên hoan, tôi thường chú ý tới cách người tập kết thúc động tác: họ dừng lại để khán giả chụp hình, hay họ dừng lại vì họ cần giữ thế cho một đòn tiếp theo? Sự khác biệt đó nhỏ nhưng là ranh giới giữa võ thuật và vũ đạo.

Một sai lầm phổ biến trong giới phân tích là chỉ đo lường các động tác rời rạc. Tôi đã dành nhiều năm theo dõi các giải võ thuật và nhận ra cần phải đọc ba lớp khác nhau: khoảng cách kiểm soát, nhịp độ tấn công và khả năng duy trì cấu trúc khi bị áp lực. Trong võ Bình Định, khoảng cách kiểm soát không chỉ là việc đứng gần hay đứng xa đối thủ. Nó là cảm giác về “vùng roi”, là biết khi nào đối phương có thể vươn tới chân mình và khi nào mình có thể bước vào miếng đánh mà không bị đón trước. Một người tập bài bản có thể đẹp, nhưng một người tập đúng phải biết dời trọng tâm cơ thể trước khi đối phương kịp đổi bước chân.

Nhịp độ tấn công trong võ cổ truyền cũng không giống nhịp độ của một bài tập thể dục. Nó là sự kết hợp giữi bước tiến, bước lùi và cú dừng bất ngờ. Nhìn từ bên ngoài, người ta thấy những động tác nhanh chậm xen kẽ, nhưng bên trong là một quyết định chiến thuật. Khi tôi xem các bài quyền của người Bình Định trình diễn tại những giải thành tích, tôi thấy các võ sinh rất giỏi giữ nhịp đều. Tôi cũng thấy họ rất giỏi việc đưa mắt nhìn theo hướng tay đấm. Nhưng tôi không tìm thấy nhiều khoảnh khắc cơ thể họ sẵn sàng đổi hướng bởi một cú phản công tưởng tượng. Ở một trận đấu thật, cú đổi hướng đó là thứ quyết định sự sống còn.

Lớp thứ ba là cấu trúc khi bị áp lực. Trong võ thuật, người ta dạy cho học trò cách đứng vững khi bị đẩy vào góc, khi bị mất nhịp, khi đối phương không ra đòn theo chuẩn bị. Võ cổ truyền Bình Định có những bài tập “đối luyện” phong phú từ xa xưa. Nhưng ở nhiều cuộc thi hiện đại, phần thi quyền thường không có đối kháng, còn phần thi đối kháng nếu có thường bị áp dụng luật thi đấu của các môn võ thuật hiện đại, khiến các kỹ thuật đặc thù không được phép sử dụng. Kết quả là những người trẻ muốn theo đuổi thể thao thành tích sẽ bỏ qua phần đặc thù của ông cha, chuyển sang cách đánh dễ thắng hơn. Hệ thống giải thưởng đang tạo ra “một thế hệ học trò giỏi đi theo luật thi đấu” hơn là giỏi hiểu di sản. Đây không phải lỗi cá nhân, mà là lỗi của khung đo lường.

Khi tôi nói chuyện với một số huấn luyện viên tại một trung tâm võ thuật ở Bình Định, tôi nghe họ đề cập đến câu chuyện “xuất khẩu võ thuật”. Họ muốn xây dựng một thương hiệu quốc gia, muốn đưa võ cổ truyền vào hệ thống thi đấu quốc tế, muốn được công nhận như một môn thể thao có bảng điểm rõ ràng. Tôi hiểu khát vọng đó. Nhưng giữa sân khấu quốc tế và chiếc chiếu làng, có một khoảng cách rất lớn. Điều một võ đường cần không nằm ở việc mọi bài quyền có thể đi qua máy chấm điểm hay một tiêu chí thẩm mỹ chung. Điều nó cần là một hệ thống đủ dũng cảm để thừa nhận những gì không thể đưa lên sân diễn. Khoảnh khắc một võ sư cảm nhận được đối phương đang dồn ép bằng hơi thở, khoảnh khắc một học trò lùi lại nửa bước đúng thời điểm để hóa giải một đòn chân hiểm, đó là những dữ liệu không nằm trong bảng điểm. Nhưng chúng là “phần lõi” của võ Bình Định.

Góc nhìn ngược

Nhiều nhà quản lý thể thao tin rằng muốn bảo tồn võ cổ truyền, phải đưa nó thành môn thể thao thành tích và tổ chức càng nhiều giải quốc tế càng tốt. Nhưng khi tôi nhìn vào các môn võ truyền thống đã được “thể thao hóa” ở châu Á, tôi thấy hệ quả không giống như kỳ vọng. Taekwondo khi trở thành môn Olympic đã đạt được sự hiện diện toàn cầu, nhưng đồng thời cũng bị thu hẹp thành một hệ thống kỹ thuật chuẩn hóa, và nhiều giá trị tinh túy của võ học Hàn Quốc đã phải nhường chỗ cho chiến thuật giành điểm. Muay Thái khi được quốc tế hóa mạnh mẽ cũng xuất hiện hiện tượng các võ sĩ trẻ chọn lối đánh an toàn hơn để bảo vệ thành tích. Điều đó không có nghĩa là người Thái hoặc người Hàn đã sai, nhưng nó cho thấy chiếc ghế trống vẫn còn đó, chỉ là che giấu sau màu sắc của huy chương.

Câu chuyện ở Bình Định có một sắc thái riêng. So với các môn võ hiện đại, võ cổ truyền chưa có một hệ thống đối kháng thuần nhất để thống nhất luật thi đấu. Vì vậy, khi đưa vào các giải trẻ hay liên hoan, người tổ chức thường phải lồng vào những tiêu chí của môn biểu diễn. Hệ quả là những võ trường giỏi truyền dạy cảm giác sống còn khó có cơ hội thể hiện, trong khi những võ trường giỏi dàn dựng sân khấu lại trở thành đại diện của thương hiệu. Về mặt truyền thông, đây là điều dễ hiểu. Về mặt di sản, đây là một biến dạng.

“Mọi lỗi phát âm đều là một hệ thống đang cố nói điều gì đó.” Khi còn trẻ, tôi đã từng phát âm sai tên của một cầu thủ nổi tiếng trên sóng truyền hình. Sự việc đó dạy tôi rằng lỗi sai không nằm ở vô tình, mà nằm ở cách hệ thống truyền thông vận hành thiếu kiến thức về nền văn hóa người được nói đến. Giờ đây, khi nhìn võ cổ truyền Bình Định bị bó vào các tiêu chí “nhanh, mạnh, đẹp” của sàn diễn, tôi lại thấy cùng một dạng đọc sai: hệ thống đang đọc di sản bằng ngôn ngữ của ngành giải trí. Hệ thống bảo tàng, di sản và thế thao chưa thực sự ngồi xuống để hỏi võ sư rằng cái gì là quan trọng nhất đối với một bài quyền cổ. Họ chỉ hỏi nó có thể trở thành một sản phẩm quảng bá tốt hay không.

Tôi rời An Nhơn khi trời đã xế chiều. Trước khi đi, võ sư đứng dậy và làm một động tác tay rất chậm. Ông không nhảy, không hô, không kết thúc bằng một tiếng vang dội. Ông chỉ bước lên một bước, hạ thấp trọng tâm, đưa tay ra như thể đẩy một cánh cửa vô hình, rồi thu về rất nhanh. “Đòn này hồi xưa để đỡ một cây thương từ sau bụi tre”, ông nói. “Người xem bây giờ không thấy bụi tre đâu, nên họ nghĩ đó là động tác quá chậm và vô dụng.” Tôi đứng im nhìn khoảng không trước tay ông. Chiếc ghế trống của học trò vẫn bỏ trống, nhưng tôi bắt đầu nhìn thấy một cây thương vô hình mà chỉ ông và không gian cũ có thể đọc được.

Kết luận

Bài học lớn nhất tôi rút ra từ những mùa giải không khán giả, những trận đấu bị hoãn vì dịch bệnh, hay những võ đường chỉ còn một bóng người, không nằm ở việc đổ lỗi cho thời thế. Nó nằm ở chỗ hệ thống thể thao không chịu lắng nghe dữ liệu từ khoảng trống. Nếu chúng ta chỉ nhìn vào bảng huy chương, bảng thành tích hay danh sách các giải được tổ chức, chúng ta sẽ nghĩ võ cổ truyền đang phát triển. Nhưng nếu chúng ta nhìn vào số phòng tập đang mở cửa, số học trò thực sự học qua lời truyền dạy, số võ sư biết giải thích không khí của từng bài quyền, chúng ta sẽ thấy một bức tranh khác. Chiếc ghế trống không bao giờ nói dối. Nó chỉ phơi bày điều hệ thống không muốn nghe.

Thể thao hiện đại có thể là ngôn ngữ chung để giúp võ cổ truyền đi ra thế giới, nhưng nếu ngôn ngữ đó khiến người giữ di sản phải nói những điều không phải của mình, thì đó chính là lúc chiếc ghế trống sẽ nhiều thêm. Người ta có thể xây dựng các trung tâm biểu diễn rất đẹp, có thể mời nhiều võ sĩ quốc tế đến giao lưu, có thể chiếu những thước phim mãn nhãn lên màn hình LED. Nhưng có một dữ liệu không thể nằm trong bảng thống kê nào: cảm giác của một người đứng giữa sân chiếu cói, khi biết rằng phía sau bụi tre có một cây thương đang chờ. Nếu hệ thống đọc sai điều đó, nó sẽ đánh mất chìa khóa khiến võ Bình Định trở nên độc nhất.

Với tôi, khoảnh khắc lắng đọng nhất ở Bình Định là khi võ sư bước ra sân, ánh mắt nhìn về phía cổng làng như thể ai đó sẽ xuất hiện. Không ai xuất hiện. Ông mỉm cười và nói: “Ngày xưa thầy tôi cũng đứng đây để chờ một người lạ vào học. Người lạ đó chính là tôi.” Tôi cầm cuốn sổ ghi chép của mình, viết lên trang bìa ba chữ: “Đọc cho đúng.” Võ cổ truyền không cần trở thành một thứ thể thao giống hệt tất cả những môn khác. Nó cần được đọc bằng chính những khoảng lặng mà nó đang giữ lại. Khi đó, dù chiếc chiếu có vắng người trong một thời gian, di sản vẫn sẽ còn một cánh cửa để quay về.